OECD opublikowała 30 lipca raport o 11 pilotażowych procesach partycypacyjnych prowadzonych w siedmiu państwach Unii Europejskiej. Jednym z opisanych przypadków jest forum transportowe Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii. Organizacja wskazuje, że dobre konsultacje mogą ujawnić bariery niewidoczne z perspektywy urzędu, zwiększyć trafność decyzji i odbudować zaufanie. Warunkiem jest jednak zamknięcie pętli: uczestnicy muszą dostać informację, co stało się z ich propozycjami.

Proces był poważniejszy niż zwykła ankieta

Polski pilotaż miał solidne podstawy. W latach 2023-2024 GZM zebrała 421 odpowiedzi w ankiecie internetowej, przeprowadziła 12 spacerów badawczych wokół przyszłych stacji kolei metropolitalnej i zorganizowała warsztaty z osobami zajmującymi się architekturą oraz urbanistyką. OECD podkreśla również włączenie osób z niepełnosprawnościami. Wiedza z tych etapów trafiła na forum 42 mieszkańców dotyczące dobrych przesiadek w północno-zachodnim korytarzu metropolii.

Uczestnicy pracowali przez trzy październikowe soboty 2024 roku. Pod głosowanie trafiło początkowo 120 propozycji. Po połączeniu trzech powtarzających się zapisów zostało 117 rekomendacji, z których 102 uzyskały wymagane poparcie co najmniej dwóch trzecich składu forum. W dniu głosowania obecnych było 38 osób. Przyjęte postulaty podzielono na osiem obszarów, od rozkładów i dowozów do stacji po standardy przystanków, informację pasażerską oraz bezpieczeństwo.

Najłagodniej liczony termin minął 526 dni temu

Obietnica odpowiedzi była częścią projektu, a nie luźną deklaracją po spotkaniu. Uchwała Zarządu GZM nr 78/2024 przewidywała oficjalną i publiczną informację zwrotną w okresie trzech miesięcy po zakończeniu forum. Strona projektu stosuje nawet łagodniejszy punkt odniesienia: podaje, że rekomendacje wysłano właściwym jednostkom 20 listopada 2024 roku i od tego momentu mieszkańcy otrzymają odpowiedź w ciągu trzech miesięcy. Gdy liczyć od tej późniejszej daty, termin upłynął 20 lutego 2025 roku.

Do 31 lipca 2026 roku od tego terminu minęło 526 dni. Na stronie „Rekomendacje i raport” GZM publikuje odpowiedzi dla pierwszych czterech obszarów: systemu przesiadkowego, dowozów do przesiadek, potrzebnych analiz oraz zarządzania transportem. Przy kolejnych czterech obszarach widnieje informacja, że prace nad odpowiedziami nadal trwają.

Odpowiedzi obejmują 44 ze 102 rekomendacji

Policzyliśmy pozycje w przyjętym przez forum katalogu. Pierwszy obszar zawiera 12 rekomendacji, drugi 20, trzeci pięć, a czwarty siedem. Opublikowany materiał obejmuje więc 44 ze 102 przyjętych postulatów. Po odjęciu pozostaje 58 rekomendacji z obszarów dotyczących standardów węzłów i przystanków, oczekiwanego transportu zbiorowego, informacji pasażerskiej oraz dodatkowych warunków ułatwiających przesiadanie.

To nie jest równoznaczne z ustaleniem, że 58 postulatów zignorowano albo że niczego nie wdrożono. Publiczna strona może być nieaktualna, a część prac mogą prowadzić gminy, zarządcy dróg, przewoźnicy lub instytucje kolejowe. Możemy stwierdzić coś węższego i pewnego: mieszkaniec korzystający z oficjalnego miejsca wskazanego przez organizatora nie znajdzie pełnej odpowiedzi obiecanej przez GZM.

95 stron nie daje jeszcze pełnego rozliczenia

Również sam 95-stronicowy dokument odpowiedzi uczciwie opisuje swoje ograniczenia. We wstępie GZM przyznaje, że przekroczyła termin trzech miesięcy, ponieważ uzgodnienia z licznymi podmiotami wymagały więcej pracy, niż przewidywano. Dodaje też, że baza nie jest kompletna pod względem szczegółowości i często przedstawia ogólne podejście z zapowiedzią dalszych prac.

Dokument nie jest pusty. Porządkuje zasady planowania Metrokolei, częstotliwości połączeń, synchronizacji rozkładów, współpracy z organizatorem kolei oraz pierwszeństwa transportu zbiorowego. Zapowiada szczegółowy plan mobilności dla korytarza północno-zachodniego do końca 2026 roku, test metody konsultowania zmian z mieszkańcami i rozpoczęcie prac nad standardami węzłów przesiadkowych.

Są też odpowiedzi konkretne. Przy postulacie minibusów GZM wskazuje linie 730 i 740 uruchomione w Bytomiu oraz 744, 745, 746 i 749 w Tarnowskich Górach. To przydatna informacja o istniejących rozwiązaniach, ale nie zawsze dowód wpływu forum: wymienione linie uruchamiano już w latach 2023-2024, przed zakończeniem procesu obywatelskiego. Dobry bilans powinien rozróżniać działanie wcześniejsze, zmianę wywołaną rekomendacją i nową deklarację na przyszłość.

W wielu sprawach urząd rzeczywiście nie może odpowiedzieć sam. Kolejowe tory należą do PKP PLK, regionalne przewozy organizuje samorząd województwa, drogi i przystanki pozostają w kompetencjach gmin, a GZM odpowiada przede wszystkim za metropolitalny transport autobusowy i tramwajowy. Taki podział nie unieważnia rekomendacji. Przeciwnie, wymaga wskazania przy każdym postulacie instytucji prowadzącej, współodpowiedzialnych podmiotów, terminu następnego kroku i miejsca publikacji wyniku.

Brakujące obszary dotyczą codziennej podróży

Brakujące obszary nie dotyczą ozdobników. Najwyżej oceniona rekomendacja w części o standardach węzłów zakłada wspólne wyposażenie dworców i centrów przesiadkowych, obejmujące między innymi dostępność, poczekalnie, toalety, biletomaty, informację o odjazdach i miejsca dla rowerów. W części o informacji pasażerskiej pełne poparcie obecnych na głosowaniu uzyskał postulat aplikacji pokazującej opóźnienia i położenie pojazdów. Są to sprawy, które pasażer odczuwa przy każdej podróży.

Nowy raport OECD przedstawia projekty jako przykłady tworzenia mechanizmów zamykających pętlę konsultacji. Nie jest jednak audytem wykonania każdej rekomendacji GZM. Opisuje metodę, skalę uczestnictwa i zakładany wpływ. Zestawienie raportu z bieżącą stroną projektu ujawnia różnicę między ustanowieniem mechanizmu odpowiedzi a pełnym wykonaniem tego mechanizmu.

Nie przekreśla to wartości samego forum. Losowanie uczestników, obecność grup zwykle słabiej słyszanych, przygotowanie merytoryczne i publikacja 102 przyjętych postulatów tworzą znacznie lepszą podstawę decyzji niż formularz internetowy bez dalszej rozmowy. Wysiłek włożony w 95 stron pierwszej części odpowiedzi również pokazuje, że urząd nie potraktował procesu wyłącznie wizerunkowo. Im wyższa jakość początku, tym bardziej widoczny jest jednak brak końcowego rozliczenia.

Prosty rejestr domknąłby obywatelską pętlę

Do zamknięcia pętli nie potrzeba kolejnego obszernego raportu. Wystarczyłby publiczny rejestr ze 102 wierszami i siedmioma polami: numer rekomendacji, odpowiedzialna instytucja, decyzja, uzasadnienie, termin, aktualny status oraz link do dowodu wykonania. Pozycje można oznaczać jako zrealizowane, trwające, przyjęte z terminem, wymagające decyzji innego organu albo odrzucone. Każda aktualizacja powinna mieć datę.

Taki rejestr chroniłby również GZM. Dzisiaj brak odpowiedzi na stronie może zostać odebrany jako brak działania, nawet jeśli urząd lub gminy wykonały część pracy. Aktualny ślad pozwoliłby oddzielić opóźnienie inwestycji od bezczynności, zależność od modernizacji torów od decyzji organizatora autobusów oraz istniejące rozwiązania od tych wprowadzonych dzięki mieszkańcom.

Do Sedna: forum obywatelskie kończy się nie w chwili głosowania, lecz wtedy, gdy obywatel może sprawdzić los swojej rekomendacji. GZM zbudowała wartościowy proces i opublikowała rozbudowaną pierwszą część odpowiedzi. Po 526 dniach od najłagodniej liczonego terminu nie pokazała jednak pełnego publicznego bilansu dla 58 rekomendacji. Uzupełnienie odpowiedzi i uruchomienie prostego rejestru wdrożeń byłoby ważniejsze dla zaufania niż kolejna deklaracja o znaczeniu konsultacji.